Niski poziom witaminy D częściej występuje u osób, które chorują na serce lub doświadczają zdarzeń sercowo-naczyniowych. Nie oznacza to jednak, że podawanie witaminy D zapobiega zawałom i udarom. Duże badania kliniczne nie potwierdziły ochronnego działania suplementacji na serce, choć związek między stężeniem witaminy D we krwi a ryzykiem chorób jest widoczny w badaniach obserwacyjnych.
Co oznacza „poziom witaminy D” w badaniach?
Witamina D bywa nazywana słonecznym hormonem, ponieważ organizm może wytwarzać ją w skórze pod wpływem promieniowania słonecznego. W badaniach jej zaopatrzenie ocenia się zwykle na podstawie stężenia 25(OH)D, czyli 25-hydroksywitaminy D we krwi. To właśnie ten wskaźnik pojawia się w analizach dotyczących ryzyka sercowo-naczyniowego.
Gdy naukowcy porównują osoby z różnym stężeniem 25(OH)D, mogą sprawdzić, w której grupie częściej występują choroby serca, udary lub zgony z przyczyn sercowo-naczyniowych. Taka obserwacja nie odpowiada jednak na pytanie, co spowodowało różnicę. Do oceny, czy przyjmowanie witaminy D rzeczywiście zmniejsza ryzyko, potrzebne są badania, w których uczestnicy otrzymują suplement albo placebo i są następnie obserwowani przez dłuższy czas.
Niski poziom witaminy D a choroby serca: co pokazują obserwacje?
Badania obserwacyjne wskazują na zależność: osoby z niższym stężeniem 25(OH)D częściej doświadczają zdarzeń sercowo-naczyniowych. W metaanalizie 25 badań, obejmującej 10 099 przypadków takich zdarzeń, niższy poziom witaminy D wiązał się z wyższym o 44% ryzykiem względnym. Wynik dotyczył łącznie występowania chorób sercowo-naczyniowych i zgonów z ich powodu.
Podobną zależność wykazała metaanaliza opublikowana w 2023 r. W uwzględnionych w niej badaniach kohortowych niski poziom witaminy D wiązał się z wyższym względnym ryzykiem zachorowania na choroby sercowo-naczyniowe oraz zgonu z ich powodu. Wynosiło ono odpowiednio 1,31 i 1,37 w porównaniu z osobami o wyższym poziomie witaminy D.
To są dane o współwystępowaniu, a nie dowód przyczyny. Niższe stężenie witaminy D może towarzyszyć innym okolicznościom związanym ze zdrowiem lub stylem życia. Osoba, która z powodu choroby rzadziej wychodzi z domu, może mieć zarówno większe ryzyko problemów z sercem, jak i mniejszą ekspozycję na słońce. Sama analiza poziomu 25(OH)D nie pozwala rozstrzygnąć, która z tych zależności ma znaczenie i czy podniesienie stężenia witaminy zmieniłoby ryzyko zawału.
Czy suplementacja witaminy D chroni przed zawałem i udarem?
Najbardziej bezpośredniej odpowiedzi dostarczają badania z losowym przydziałem do grup. Jednym z największych jest badanie VITAL, w którym uczestniczyło 25 871 osób. Sprawdzano w nim między innymi działanie witaminy D₃ przyjmowanej codziennie w dawce 2000 IU. Po medianie 5,3 roku obserwacji suplementacja nie zmniejszyła istotnie częstości zawałów, udarów, zabiegów przywracających przepływ krwi w tętnicach wieńcowych ani zgonów sercowo-naczyniowych.
Wynik VITAL nie jest odosobniony. W badaniu przeprowadzonym w Nowej Zelandii 5110 dorosłych otrzymywało witaminę D albo placebo. Witaminę podawano według innego schematu: po dużej dawce początkowej stosowano dawki miesięczne. Po medianie 3,3 roku nie stwierdzono zmniejszenia częstości zawałów, udarów, niewydolności serca ani zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych. Różne sposoby podawania witaminy nie powinny być utożsamiane, ale oba badania nie wykazały spodziewanej ochrony serca.
Metaanaliza badań klinicznych z 2023 r. również nie potwierdziła istotnego wpływu suplementacji. Dla występowania chorób sercowo-naczyniowych oszacowane ryzyko względne wyniosło 0,99, a dla zgonów z ich powodu 0,97. Wartość bliska 1 oznacza, że wyniki grup przyjmujących witaminę D i grup porównawczych były pod tym względem zbliżone; zakres niepewności tych oszacowań nie pozwalał stwierdzić istotnej korzyści.
Nie jest to dowód, że witamina D nie ma znaczenia dla zdrowia albo że nie należy reagować na stwierdzony niedobór. Badania odpowiadają na bardziej konkretne pytanie: czy sama suplementacja jest skutecznym sposobem zapobiegania zdarzeniom sercowo-naczyniowym w badanych grupach. Dotychczasowe duże próby kliniczne takiego działania nie wykazały.
Dlaczego wyniki badań obserwacyjnych i klinicznych się różnią?
W badaniu obserwacyjnym naukowcy nie decydują, kto ma niski, a kto wysoki poziom witaminy D. Porównywane grupy mogą więc różnić się nie tylko wynikiem badania krwi. Znaczenie mogą mieć na przykład ogólny stan zdrowia i codzienna aktywność. Nawet staranna analiza statystyczna nie zawsze pozwala całkowicie oddzielić wpływ takich czynników.
W badaniu klinicznym losowy przydział do grup pomaga ograniczyć ten problem. Jeśli jedna grupa przyjmuje witaminę D, a druga placebo, można lepiej ocenić, czy to właśnie suplementacja odpowiada za różnicę w liczbie zawałów lub udarów. Brak wyraźnej korzyści w dużych próbach każe więc ostrożnie interpretować zależność widoczną w obserwacjach.
Ważne jest też rozróżnienie między stężeniem witaminy we krwi a efektem jej podawania. Nawet jeśli niski poziom 25(OH)D okazuje się wskaźnikiem większego ryzyka, nie wynika z tego automatycznie, że podniesienie tego poziomu tabletką usunie przyczynę ryzyka. To właśnie tę różnicę pokazuje zestawienie wyników obu typów badań.
Czy badać poziom witaminy D i przyjmować ją „na serce”?
Samo zwiększone ryzyko sercowo-naczyniowe nie wystarcza, by na podstawie przytoczonych badań rozpoznać niedobór witaminy D ani uznać suplementację za sposób ochrony przed zawałem. Decyzję o oznaczeniu 25(OH)D i przyjmowaniu preparatu warto odnosić do indywidualnej sytuacji zdrowotnej, a nie do nadziei, że wyższy wynik badania krwi przełoży się na mniej zdarzeń sercowych.
Wytyczne Endocrine Society z 2024 r. nie zalecają zdrowym dorosłym poniżej 75. roku życia przyjmowania dawek witaminy D wyższych niż referencyjne wyłącznie po to, by zapobiegać chorobom. Nie zalecają też rutynowego oznaczania 25(OH)D w grupach objętych tymi wytycznymi. Nie oznacza to zakazu badania lub suplementacji u osoby, u której występują odrębne wskazania medyczne.
Jeśli masz rozpoznaną chorobę serca albo obawiasz się jej rozwoju, witamina D nie zastąpi leczenia zaleconego przez lekarza ani działań dotyczących znanych czynników ryzyka, takich jak nadciśnienie czy palenie tytoniu. Jeśli natomiast masz pytania o niedobór witaminy D, potrzebę badania lub dawkę suplementu, omów je osobno z lekarzem. Cel takiego postępowania może być uzasadniony, ale nie należy przedstawiać go jako potwierdzonej metody zapobiegania zawałom i udarom.